จิตวิทยาเบื้องลึก ทำไมคนบางคน ‘พูดเยอะ ฟังน้อย’ และวิธีการรับมือกับ ‘นักพูดทับ’ ที่ทำลายทุกวงสนทนา!
คุณเป็นกันไหมครับ รู้สึกว่าเรากำลังเผชิญกับปรากฏการณ์ที่น่าสนใจอย่างหนึ่ง คือ ภาวะ “พูดเยอะ ฟังน้อย” มันไม่ใช่แค่เรื่องของมารยาททางสังคมธรรมดา แต่มันสะท้อนถึงกลไกทางจิตวิทยาและพฤติกรรมบางอย่างที่กำลังชี้นำการปฏิสัมพันธ์ของมนุษย์ในยุคปัจจุบัน หลายครั้งที่เราพบเจอผู้คนที่ดูเหมือนจะมีพลังในการแสดงออก (Express) สูงเป็นพิเศษ พวกเขาพร้อมที่จะเติมเต็มช่องว่างของการสนทนาด้วยความคิด ความเห็น หรือประสบการณ์ของตนเองอย่างล้นหลาม จนบางครั้งดูเหมือนว่าบทบาทของ “ผู้ฟัง” นั้นได้ถูกลดทอนความสำคัญลงไปอย่างน่าใจหาย
ความน่าฉงนไม่ได้หยุดอยู่แค่นั้น พฤติกรรมนี้มักมาพร้อมกับรูปแบบการฟังที่เรียกว่า “การฟังเพื่อรอพูด” (Waiting to Speak) นั่นคือการที่สมองไม่ได้ประมวลผลสิ่งที่อีกฝ่ายกำลังพูดอย่างลึกซึ้ง แต่กลับใช้เวลานั้นไปกับการร่าง “ประโยคโต้ตอบ” ที่จะถูกพ่นออกมาทันทีที่อีกฝ่ายหยุดหายใจ หรือแม้กระทั่งก่อนที่พวกเขาจะพูดจบด้วยซ้ำ ผมว่าคุณก็น่าจะเคยเจอสถานการณ์แบบนี้
.
.
ลองนึกถึงในชีวิตประจำวัน สังเกตได้จากรูปแบบที่เกิดขึ้น การฟังเพียงสั้นๆ แล้วรีบตัดบท หรือเร่งสรุปความเข้าใจด้วยประโยคสั้นๆ เช่น “อ๋อ เข้าใจแล้ว ที่คุณพูดก็เหมือนกับ…” ก่อนที่จะเร่งรัดกลับเข้าสู่ความคิดเห็นของตนเอง การกระทำเหล่านี้แทบไม่เคยนำไปสู่ความเข้าใจที่แท้จริง แต่มักจะจบลงด้วยการเป็นเพียง การยืนยันความคิดเห็นเดิมของตนเองซ้ำ โดยอาศัยอีกฝ่ายเป็นเพียงกระดานสะท้อน (Sounding Board) เท่านั้น
คำถามที่ตามมาคือ พฤติกรรมนี้คือสัญชาตญาณของการเอาตัวรอดในโลกที่การแข่งขันทางความคิดสูง หรือเป็นเพียงความผิดพลาดของกลไกการสื่อสารที่เราอาจมองข้าม?
.
.
กลไกที่ซ่อนอยู่ ทำไมบางคนถึงต้อง “พูดทับ” และเร่งรัดบทสรุป?
การวิเคราะห์พฤติกรรม “พูดเยอะ ฟังน้อย” อย่างละเอียดจะเผยให้เห็นถึงรากฐานทางจิตวิทยาที่ซับซ้อน มันไม่ใช่แค่ความเห็นแก่ตัว (Selfishness) ที่ผิวเผิน แต่มักเกี่ยวข้องกับความต้องการทางจิตใจที่ขาดความสมบูรณ์บางอย่าง ทฤษฎีทางจิตวิทยาสังคมชี้ให้เห็นถึงความเชื่อมโยงกับแนวคิดที่เรียกว่า “ความต้องการได้รับการยอมรับ” (Need for Validation) หรือในบางบริบทก็คือ “การยืนยันตนเอง” (Self-Affirmation)
เมื่อบุคคลรู้สึกไม่มั่นคงเกี่ยวกับความคิด สถานะ หรือความสำคัญของตนเอง พวกเขามีแนวโน้มที่จะใช้ “การพูด” เป็นเครื่องมือในการสร้างและยึดโยงความสำคัญนั้นไว้ การพูดเยอะและรวดเร็วเป็นการครอบครองพื้นที่การสื่อสาร ซึ่งเป็นการสร้างความรู้สึกของการควบคุม (Control) และความเชี่ยวชาญ (Expertise) ในบทสนทนา เมื่อพวกเขาถามกลับว่า “สิ่งที่ฉันพูดถูกต้องไหม” ทันทีที่หยุดฟัง (เพียงนิดเดียว) มันไม่ใช่คำถามที่ต้องการคำตอบที่แท้จริง แต่เป็นกลไกในการ ขอการอนุมัติ (Seeking Approval) หรือต้องการให้ผู้ฟังช่วย “ยืนยัน” ว่าเส้นทางความคิดของตนนั้นถูกต้อง เพื่อเป็นการเสริมสร้างความมั่นใจในตนเองที่เปราะบาง
.
.
หากเรามองผ่านเลนส์ของ ทฤษฎีพฤติกรรมผู้บริโภค (Consumer Behavior Theory) พฤติกรรมนี้มีความเชื่อมโยงอย่างน่าสนใจกับแนวคิดเรื่อง “ความขัดแย้งทางปัญญา” (Cognitive Dissonance) ในบริบทของการสนทนา บุคคลที่ “พูดเยอะ” มักจะรู้สึกไม่สบายใจเมื่อข้อมูลที่ได้รับจากผู้อื่นขัดแย้งกับชุดความคิดหรือความเชื่อเดิมที่มีอยู่ภายใน
การฟังอย่างลึกซึ้งสามารถนำมาซึ่งข้อมูลใหม่ที่ต้องใช้พลังงานในการประมวลผลและการปรับเปลี่ยนความเชื่อ ซึ่งเป็นกระบวนการที่สร้างความขัดแย้งทางปัญญา การรีบพูดแทรกหรือสรุปก่อนที่จะฟังจบจึงกลายเป็น กลไกป้องกันทางจิต (Defense Mechanism) เพื่อที่จะ หลีกเลี่ยง การประมวลผลข้อมูลใหม่ที่อาจก่อให้เกิดความไม่สบายใจทางจิตใจ ทำให้พวกเขาสามารถคงไว้ซึ่ง “ความสอดคล้อง” ของความคิดเดิมได้โดยไม่ต้องเผชิญหน้ากับความจริงที่ซับซ้อนหรือแตกต่างออกไป
.
.
กลยุทธ์การรับมือ “การหยุด” เพื่อทำความเข้าใจ
การรับมือกับผู้ที่มีพฤติกรรมเช่นนี้ไม่ใช่เรื่องของการตอบโต้ด้วยการปะทะหรือการเงียบงันอย่างเด็ดขาด แต่เป็นการใช้ กลยุทธ์การสื่อสารเชิงรุก (Proactive Communication Strategy) เพื่อนำพาบทสนทนาเข้าสู่กรอบของการ “ฟังอย่างแท้จริง” ซึ่งเป็นแนวทางที่นักสื่อสารมืออาชีพแนะนำให้ดำเนินการเมื่อต้องเผชิญหน้ากับสถานการณ์ที่ความคิดเห็นถูกครอบงำ
แนวทางที่ถูกต้องในการจัดการกับสถานการณ์เหล่านี้ต้องเริ่มต้นจากการยอมรับว่าความพยายามที่จะ “เปลี่ยน” พฤติกรรมของเขาโดยตรงนั้นเป็นเรื่องที่แทบจะเป็นไปไม่ได้ สิ่งที่เราทำได้คือการ เปลี่ยนกรอบการปฏิสัมพันธ์
- ใช้การสะท้อนกลับอย่างมีกลยุทธ์ (Strategic Reflection) เมื่อพวกเขาพูดเยอะและจบลงอย่างรวดเร็วด้วยการขอการยืนยัน เราไม่ควรตอบด้วย “ใช่/ไม่ใช่” ทันที แต่ให้ใช้เทคนิคการ Paraphrasing เพื่อแสดงให้เห็นว่าเรากำลังประมวลผลสิ่งที่พวกเขาพูดอย่างจริงจัง เช่น
- “ถ้าผมเข้าใจไม่ผิด คุณกำลังบอกว่า… โดยมีข้อสรุปที่ว่า… ใช่ไหมครับ? ขออนุญาตถามต่อในประเด็นนี้สักเล็กน้อยว่า…” การทำเช่นนี้เป็นการ “ซื้อเวลา” และบังคับให้ผู้พูดต้องฟังการตีความของตนเอง ซึ่งเป็นการเบี่ยงเบนความสนใจจากการเตรียมพูดโต้ตอบไปสู่การตรวจสอบความเข้าใจของเรา
.
- สร้าง “ช่องว่างแห่งความเงียบ” (The Space of Silence) เมื่อพวกเขาพูดจบ จงอย่ารีบพูดต่อทันที การใช้ความเงียบสั้นๆ (ประมาณ 2-3 วินาที) ก่อนตอบกลับ จะเป็นการส่งสัญญาณที่ทรงพลังว่าคุณกำลังใช้เวลาในการประมวลผลอย่างถี่ถ้วน ไม่ใช่แค่การฟังอย่างผิวเผินเพื่อรอพูด การทำเช่นนี้จะ “ลดความเร่งรีบ” ในบรรยากาศการสนทนา และเป็นการส่งเสริมให้พวกเขา (และตัวคุณเอง) ชะลอจังหวะลง
.
- กำหนดขอบเขตของการสื่อสาร (Setting Communication Boundaries) ในสถานการณ์ที่เป็นทางการมากขึ้น การระบุขอบเขตของการสื่อสารในตอนเริ่มต้นสามารถช่วยได้ เช่น “ก่อนที่เราจะแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกัน ผมอยากขอให้เราทุกคนรับฟังประเด็นของแต่ละคนให้จบก่อน และเราจะใช้เวลา 2 นาทีในการสรุปสิ่งที่ได้รับฟังก่อนที่จะให้ความเห็น” วิธีนี้จะช่วยกำหนดบรรทัดฐานของ “การฟังเพื่อทำความเข้าใจ” มากกว่า “การฟังเพื่อโต้แย้ง”
.
.
บทเรียนสำหรับผู้ต้องการเป็นนักสื่อสารชั้นยอด
สำหรับพวกเราที่ต้องการหลีกเลี่ยงการติดกับดักของ “ภาวะพูดมาก ฟังน้อย” บทเรียนสำคัญที่ต้องเรียนรู้คือ ศิลปะของการ “อยู่” กับข้อมูล การพัฒนาทักษะการสื่อสารที่ยอดเยี่ยมไม่ได้เกี่ยวกับการมีคำพูดที่ชาญฉลาด แต่เกี่ยวกับการมี ความสามารถในการรับรู้ที่ลึกซึ้ง
ตัวชี้วัดที่ชัดเจนที่สุดของการเป็นผู้ฟังที่ดีคือความสามารถในการ รอคอย (Patience) และการ แยกแยะ (Discernment) เราต้องฝึกฝนตนเองให้ยอมรับว่า
- ความเข้าใจไม่ได้เกิดขึ้นทันที การรีบสรุปว่า “เข้าใจแล้ว” เป็นการปิดโอกาสในการรับรู้รายละเอียดที่ซ่อนอยู่ ความเข้าใจที่แท้จริงต้องใช้เวลาในการประมวลผลและเชื่อมโยงข้อมูล
- ข้อมูลใหม่มีคุณค่าเสมอ การฟังอย่างเปิดใจเป็นการเปิดรับมุมมองที่ท้าทายความคิดเดิม ซึ่งนำไปสู่การพัฒนาทางปัญญา (Intellectual Growth) แทนที่จะเป็นความขัดแย้งทางปัญญา
.
.
การเรียนรู้ที่จะไม่รีบตัดสินหรือพูดโต้ตอบในทันทีที่เราคิดว่า “เข้าใจ” เป็นการฝึกฝน การระงับความอยาก (Impulse Control) ที่จำเป็นต่อการเป็นผู้นำและนักสื่อสารที่มีประสิทธิภาพ การเป็นผู้ฟังที่ดีหมายถึงการ “ทำความเข้าใจ” (Comprehend) ก่อนที่จะ “ประเมิน” (Evaluate)
.
.
กรณีศึกษา โมเดลแห่งการฟังและการพูดที่สมดุล
เมื่อพิจารณาถึงตัวอย่างที่ดีที่สุดในบริบทของ “การฟังและการพูดที่สมดุล” ในบุคคลผู้มีชื่อเสียง เรามักจะพบเห็นลักษณะที่โดดเด่นในผู้นำทางความคิด (Thought Leaders) และนักกลยุทธ์ระดับโลก พวกเขาไม่ได้พูดน้อย แต่พวกเขามี จังหวะในการพูด (Rhythm of Communication) ที่ถูกควบคุมด้วยการฟังอย่างมีสติ
ตัวอย่างจากบุคคลผู้มีชื่อเสียง หนึ่งในตัวอย่างที่ได้รับการกล่าวถึงบ่อยครั้งในบริบทนี้คือ อดีตประธานาธิบดี บารัค โอบามา ลักษณะการสื่อสารของเขามักถูกมองว่าเป็นการผสมผสานระหว่างความมั่นใจในตนเองและการเปิดกว้าง (Openness)
.
.
นักวิเคราะห์การสื่อสารมักชี้ให้เห็นว่าสไตล์ของโอบามาไม่ใช่การรีบเร่งที่จะพิสูจน์ความถูกต้องของตนเอง แต่เป็นการใช้เทคนิคที่เรียกว่า “การระงับคำตอบเพื่อการสังเคราะห์” (Withholding Response for Synthesis) ในการประชุมหรือการอภิปรายที่ซับซ้อน เขาจะแสดงออกถึงการฟังอย่างลึกซึ้งผ่านภาษากายที่นิ่งสงบ และเมื่อถึงตาที่เขาต้องพูด เขาไม่ได้พูดเพื่อ “ชนะ” การโต้แย้ง แต่พูดเพื่อ “สังเคราะห์” หรือ “หลอมรวม” จุดยืนที่แตกต่างกันให้กลายเป็นภาพรวมที่ใหญ่กว่า
- เขาไม่ได้ “พูดทับ” แต่ “พูดเชื่อม” แทนที่จะปฏิเสธความคิดเห็นที่ขัดแย้ง เขาจะเริ่มต้นด้วยการกล่าวว่า “ผมได้ยินสิ่งที่ [ชื่อบุคคล] พูด และผมเห็นด้วยกับประเด็นสำคัญที่ว่า…” แล้วจึงเชื่อมโยงประเด็นนั้นเข้ากับความคิดเห็นของเขาอย่างมีเหตุผล นี่คือการแสดงออกถึงการยอมรับ (Acknowledgement) ก่อนการนำเสนอ (Presentation)
- การใช้คำถามเชิงลึก คำถามที่เขาใช้มักเป็นคำถามที่แสดงถึงความพยายามที่จะทำความเข้าใจในมิติที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้น ไม่ใช่คำถามที่ถูกออกแบบมาเพื่อบีบให้อีกฝ่ายยอมรับในสิ่งที่ตนเองคิดอยู่แล้ว
การสื่อสารแบบนี้เป็นการส่งสัญญาณที่ชัดเจนว่า คุณค่าของบทสนทนาอยู่ที่การค้นพบร่วมกัน (Co-discovery) ไม่ใช่การนำเสนอเพียงฝ่ายเดียว (Unilateral Assertion)
.
.
การสื่อสารคือการแลกเปลี่ยนไม่ใช่การแสดงเดี่ยว
โดยสรุปแล้ว ปัญหาของการ “พูดเยอะ ฟังน้อย” และการเร่งรัดการยืนยันความถูกต้องของตนเองนั้นไม่ใช่เพียงปัญหาทางมารยาท แต่เป็นอาการของความต้องการทางจิตวิทยาที่ถูกกระตุ้นด้วยความไม่มั่นคงภายใน และความพยายามที่จะหลีกเลี่ยงความขัดแย้งทางปัญญาที่เกิดจากการรับข้อมูลใหม่
ในฐานะนักสื่อสารที่เราต้องการจะเติบโต เราต้องพิจารณาว่าการสื่อสารที่มีประสิทธิภาพสูงสุดนั้นไม่ใช่การแสดงความฉลาดของเราอย่างรวดเร็วและมากที่สุด แต่เป็นการแสดงความสามารถในการ “ยอมรับ” ข้อมูลจากโลกภายนอกอย่างเต็มที่ การหยุดชั่วขณะเพื่อประมวลผล การใช้การสะท้อนกลับอย่างมีกลยุทธ์ และการเรียนรู้ที่จะ ให้เกียรติแก่ความเงียบ (Honour the Silence) คือหนทางที่เราจะเปลี่ยนบทบาทจากการเป็น “นักแสดงเดี่ยวผู้โดดเดี่ยว” ในวงสนทนา ไปสู่การเป็น “วาทยกร” ที่สามารถนำพาองค์ประกอบต่างๆ ของความคิดให้เข้ากันได้อย่างกลมกลืนและสร้างสรรค์ นี่คือวิถีทางที่แท้จริงของการสื่อสารที่นำไปสู่การพัฒนา ไม่ใช่แค่การยืนยันสิ่งที่รู้อยู่แล้วซ้ำๆ อีกครั้งอย่างน่าเบื่อหน่าย ถึงบรรทัดนี้คุณคงมีอีกความคิดหนึ่งว่า หากแฟนพูดอะไร ก็แค่เงียบไว้แล้วทำตาม ^^
.